Een onderzoeksbureau levert een dataset aan een opdrachtgever met de mededeling dat hij is geanonimiseerd. De namen zijn eruit, vervangen door respondentnummers. De sleutel ligt in een apart bestand op een andere server, want zo hoort het.
Die dataset is niet geanonimiseerd. Hij is gepseudonimiseerd, en voor het bureau dat de sleutel heeft, blijven alle AVG-verplichtingen gewoon gelden.
Geen privacybegrippen worden zo vaak verkeerd gebruikt als deze, en het gevolg is telkens hetzelfde: iemand denkt klaar te zijn.
#De drie bewerkingen
Anonimiseren. De gegevens zijn zo bewerkt dat niemand de persoon nog kan achterhalen, ook niet met aanvullende informatie en ook niet door combinatie met andere bronnen. Lukt dat echt, dan zijn het geen persoonsgegevens meer en valt de dataset buiten de AVG.
Pseudonimiseren. Herkenbare gegevens zijn vervangen door een code of sleutel. De persoon is niet direct zichtbaar en met de sleutel wel terug te vinden. Voor wie de sleutel heeft, blijven het persoonsgegevens. De AVG noemt het expliciet als beveiligingsmaatregel, niet als uitweg.
Maskeren. Een waarde wordt in de weergave verborgen, bijvoorbeeld door alleen de laatste vier cijfers van een rekeningnummer te tonen. De onderliggende gegevens blijven meestal onveranderd in het systeem staan. Dit is een toegangsmaatregel: het bepaalt wie wat ziet, niet wat er is opgeslagen. Bij AI-tools betekent maskeren vaak iets anders, namelijk een waarde vervangen door een placeholder voordat de tekst wordt verstuurd. Dat is in AVG-termen pseudonimiseren; daarover verderop meer.
#Wat pseudonimiseren precies inhoudt
De AVG geeft er in artikel 4, lid 5 een eigen omschrijving van (gecontroleerd op 7 november 2026). Je bewerkt persoonsgegevens zo dat ze niet langer aan een bepaalde betrokkene zijn toe te schrijven zonder aanvullende informatie. Die aanvullende informatie bewaar je apart, en je neemt technische en organisatorische maatregelen zodat de koppeling niet zomaar te leggen is.
Drie dingen vallen daarin op. De gegevens gaan nog steeds over een persoon, alleen staat de naam er niet meer bij. Er bestaat een sleutel, of het nu een tabel met respondentnummers is of een lijst die bijhoudt dat [NAAM1] voor mevrouw Demir staat. En de bescherming zit in de scheiding: wie alleen de gegevens heeft, ziet geen namen, wie ook de sleutel heeft, kan alles terugleggen.
Anonimiseren heeft in de AVG geen eigen omschrijving. De verordening geldt niet voor gegevens die niet meer tot een persoon te herleiden zijn, en of dat zo is, hangt af van de middelen die redelijkerwijs kunnen worden ingezet om iemand te herkennen.
#Waarom alleen de eerste je verplichtingen laat vervallen
De AVG gaat over persoonsgegevens. Zijn gegevens niet meer tot een persoon te herleiden, dan is de verordening niet van toepassing en vervallen alle verplichtingen: grondslag, doelbinding, bewaartermijn, rechten van betrokkenen, meldplicht.
Bij pseudonimisering vervalt daar voor jou niets van. De gegevens zijn beter beveiligd, wat meetelt bij de beoordeling of je passende maatregelen hebt getroffen. Maar je hebt nog steeds een grondslag nodig, en een betrokkene kan nog steeds inzage of verwijdering vragen. De Europese privacytoezichthouders, verenigd in de EDPB, schreven het in hun aankondiging van de richtsnoeren over pseudonimisering van januari 2025 zonder omweg op: kan de verwerkingsverantwoordelijke of iemand anders de gegevens aan een persoon koppelen, dan blijven het persoonsgegevens (gecontroleerd op 7 november 2026). De EDPB publiceerde die richtsnoeren als versie voor openbare raadpleging.
Bij maskeren in de weergave vervalt er al helemaal niets, want er is niets veranderd aan de opgeslagen gegevens.
#Wat geldt voor een ontvanger zonder sleutel
Hier is sinds 2025 iets verschoven. Het onderzoeksbureau uit het begin houdt de sleutel. De opdrachtgever krijgt alleen de respondentnummers en de antwoorden. Zijn dat voor de opdrachtgever ook persoonsgegevens?
Het Hof van Justitie van de EU deed op 4 september 2025 uitspraak in de zaak EDPS tegen SRB (C-413/23 P), over opmerkingen die in gepseudonimiseerde vorm aan een adviesbureau waren doorgegeven. De EDPB houdt rekening met dat arrest in de richtsnoeren over anonimisering die de EDPB op 8 juli 2026 bekendmaakte en daarna ter raadpleging legde (gecontroleerd op 7 november 2026). Daarin staat dat het per partij kan verschillen of gegevens anoniem zijn, en dat de middelen die redelijkerwijs kunnen worden ingezet afhangen van het perspectief van die partij, beoordeeld aan de hand van alle objectieve factoren.
Voor de praktijk betekent dat drie dingen.
- Voor wie de sleutel heeft, verandert niets. Het bureau verwerkt persoonsgegevens, met alle plichten die daarbij horen.
- Voor de ontvanger is het een beoordeling, geen regel. Kan die de sleutel opvragen, de respondenten herkennen aan wat ze schreven of de gegevens koppelen aan iets wat hij al heeft, dan zijn het voor hem persoonsgegevens. Alleen als dat redelijkerwijs niet kan, valt het anders uit.
- De richtsnoeren zijn nog niet definitief. De openbare raadpleging liep tot 30 oktober 2026. Bouw je verwerkersovereenkomst of je DPIA dus niet op de aanname dat een ontvanger buiten de AVG valt.
#De lat voor anonimiteit ligt hoog
Hier gaat het in de praktijk mis, ook bij mensen die het onderscheid wel kennen.
De vraag is niet of jij de persoon kunt herleiden. De vraag is of herleiding redelijkerwijs mogelijk is, met de middelen en de gegevens die beschikbaar zijn.
Dat is strenger dan het klinkt, omdat je door te combineren zoveel te weten komt. Een dataset zonder namen maar met postcode, geboortedatum en geslacht is al bijna een naamlijst: in het onderzoek van Latanya Sweeney maakten die drie gegevens 87% van de Amerikaanse bevolking waarschijnlijk uniek (gecontroleerd op 7 november 2026). Voeg functietitel en organisatie toe en je hebt in een klein team maar één kandidaat. Lees ook waarom "haal de namen eruit" niet genoeg is.
De EDPB stelt in diezelfde richtsnoeren drie toetsen voor: geen recordisolatie, geen koppeling en geen gevolgtrekking. Je kunt dus geen afzonderlijk record van een persoon apart zetten, de gegevens niet aan andere gegevens over die persoon koppelen, en er niets over een persoon uit afleiden. Voldoet een dataset aan alle drie, dan kan hij als anoniem gelden; voldoet hij aan een van de drie niet, dan is meer analyse nodig.
Anonimiteit is daarom geen eigenschap van een bewerking maar een uitkomst die je per dataset en per context beoordeelt. Dezelfde bewerking kan bij een landelijke steekproef anonieme gegevens opleveren en bij een afdeling van twaalf mensen niet.
Bij AI-modellen speelt dezelfde vraag. De EDPB concludeerde in zijn advies over AI-modellen van december 2024 dat een model dat op persoonsgegevens is getraind niet zonder meer als anoniem kan worden beschouwd, en dat je dat per geval moet beoordelen (gecontroleerd op 7 november 2026).
#Wat je in de praktijk kiest
Het doel bepaalt de bewerking.
Wil je gegevens publiceren of buiten de AVG brengen? Dan moet het anonimisering zijn, en dan hoort daar een onderbouwing bij waarom herleiding redelijkerwijs niet kan. Aggregeren, generaliseren en drempelwaarden zijn daar de gebruikelijke technieken voor.
Wil je onderzoek doen waarbij je later terug moet kunnen koppelen? Dan is pseudonimisering de juiste keuze, met de sleutel apart beheerd en een beperkte kring die erbij kan. Noem het dan ook zo.
Wil je voorkomen dat medewerkers meer zien dan nodig? Dan is maskeren in de weergave precies het goede gereedschap, en het is geen verwerkingsmaatregel.
Wil je iets in een AI-tool zetten? Dan is de juridische indeling minder belangrijk dan de praktische vraag welke gegevens de taak nodig heeft. Meestal is dat een combinatie: verwijderen wat overbodig is en vervangen door een placeholder wat als context nodig is. Hoe je dat aanpakt, lees je in de gids voor het opschonen van prompts.
Een voorbeeld. Een medewerker plakt een klantmail met een naam en een BSN in ChatGPT om een antwoord op te stellen. Met de extensie van BeeSensible krijgen beide een markering terwijl de medewerker typt. De naam wordt gemaskeerd en staat in de prompt als [NAAM1]; het BSN haalt de medewerker eruit. Staat Context behouden aan, dan onthoudt de extensie per gesprek, alleen op het apparaat, welke placeholder bij welke naam hoort, en zet ze de echte naam terug in het antwoord op het scherm van de medewerker. ChatGPT krijgt alleen de placeholder te zien.
Dat is pseudonimiseren, en dat is ook de eerlijke naam ervoor. De sleutel blijft bij jouw organisatie, dus voor jou blijven het persoonsgegevens. Of de rest van de mail iemand alsnog herkenbaar maakt, een adres of een ordernummer, hangt af van wat erin staat. Daarom blijft weglaten wat de taak niet nodig heeft de eerste stap. Wil je als privacy officer weten hoe dat er voor de hele organisatie uitziet, in aantallen en zonder wat iemand typte, kijk dan op de pagina voor privacy officers.
#Het woord dat je gebruikt is niet onschuldig
"Wij anonimiseren de gegevens" is een toezegging. Staat hij in een verwerkersovereenkomst, in een privacyverklaring of in een DPIA, dan is hij toetsbaar. Blijkt achteraf dat het pseudonimisering was, dan klopt het woord niet, en de conclusie die eraan hing evenmin: dat de AVG niet meer van toepassing was.
Het loont dus om het precieze woord te gebruiken, ook als het zwakker klinkt. Met een correct beschreven pseudonimisering sta je sterker dan met een anonimisering die het niet blijkt te zijn.
