AI-datalek bij een gemeente: wat Eindhoven een jaar later leert

#Het lek kwam aan het licht omdat de gemeente zelf keek

De gemeente zag het lek pas met een eigen steekproef. Dat is de eerste les, en ook de minst prettige: in een organisatie waar niemand kijkt, bestaat zo'n lek wel, maar staat het in geen enkel register.

De meeste gemeenten hebben inmiddels een AI-beleid en vaak een goedgekeurde tool. Welke andere AI-diensten er in een tweede tabblad openstaan, weten ze meestal niet. Een inventarisatie per kwartaal loopt daar altijd achter aan, zoals we beschrijven in shadow AI bij gemeenten. Wil je weten of het bij jou speelt, dan heb je doorlopend zicht nodig op welke tools in gebruik zijn en waar gevoelige gegevens een rol spelen, in aantallen en patronen. Niet wat een individuele medewerker typte.

#Waarom de omvang achteraf niet meer vast te stellen was

De gemeente wist dat het om veel bestanden ging, maar niet om welke. Ze gaf als reden dat de gegevens maar dertig dagen beschikbaar waren. Wie er in de bestanden stonden, bleef daardoor onbekend.

Dat is het verschil met de meeste incidenten waar privacy officers mee werken. Bij een mail naar de verkeerde ontvanger weet je welke mail het was. Bij een AI-website die een medewerker op eigen initiatief gebruikte, heeft de organisatie geen account, geen beheeromgeving en geen afspraken met de aanbieder. Wat er is geüpload, ligt bij de aanbieder en in het geheugen van de medewerker.

Een verzoek aan de aanbieder om bestanden te verwijderen, zoals Eindhoven deed, is zinvol, maar of het gebeurd is, kun je zelf niet controleren. Hoe je bij één medewerker en één chat te werk gaat, staat in datalek door ChatGPT: moet je het melden?.

#Wat je doet als je de betrokkenen niet kunt bereiken

De Autoriteit Persoonsgegevens schreef al in 2024 in haar waarschuwing over AI-chatbots (Gecontroleerd op 13 november 2026) dat het een datalek is als een medewerker tegen de afspraken in persoonsgegevens in een chatbot invoert, en dat een melding bij de AP en aan de slachtoffers dan in veel gevallen verplicht is. Bij Jeugdwetdocumenten gaat het om gegevens over kinderen en gezinnen. Staan er gegevens over gezondheid in, dan moet je volgens de AP in elk geval rekening houden met een hoog risico voor de betrokkenen.

Een hoog risico betekent volgens artikel 34 van de AVG dat je de betrokkenen onverwijld informeert. Kost het een onevenredige inspanning om ze persoonlijk te bereiken, bijvoorbeeld omdat je hun contactgegevens niet hebt, dan mag je volgens de uitleg van de AP over datalekken melden (Gecontroleerd op 13 november 2026) een openbare mededeling doen, zolang die hen even doeltreffend informeert. Eindhoven maakte het datalek in december 2025 openbaar met een brief aan de gemeenteraad.

Zo'n mededeling heeft wel een grens. Een inwoner die in de krant leest dat zijn jeugdzorgdossier misschien in een AI-tool staat, kan daar weinig mee. Hoe minder je weet over wat er gedeeld is, hoe vager die mededeling wordt.

#Blokkeren werkt alleen met een alternatief op dezelfde dag

Eindhoven blokkeerde openbare AI-websites en gaf medewerkers op dezelfde dag een alternatief: Copilot in de eigen omgeving. Die volgorde doet ertoe. Het werk waarvoor de consulent een samenvatting nodig had, verdwijnt niet met de blokkade. Zonder alternatief verschuift het naar een privételefoon, buiten elk zicht. Dat patroon beschrijven we in AI blokkeren zonder werkbaar alternatief.

Een goedgekeurde tool vraagt zelf ook afspraken. Welke gegevens mag Copilot bereiken, welke rechten staan te ruim, en wat mag iemand erin plakken? Dat werk staat in Copilot bij gemeenten. Het onderzoeksbureau adviseerde Eindhoven daarnaast om medewerkers beter te informeren over het gebruik van AI. Een blokkade zegt wat niet mag; mensen moeten ook weten waarom, en wat wel kan.

#Wat je nu al regelt, voordat een steekproef iets vindt

Je hoeft niet te wachten op je eigen steekproef. Vijf dingen kun je nu vastleggen.

1. Weet welke AI-tools in gebruik zijn. Doorlopend, in aantallen per tool, niet per medewerker.
2. Neem per tool een besluit. Toegestaan, beperkt toegestaan of niet toegestaan, met de voorwaarde erbij. Een tool zonder besluit is geen toegestane tool.
3. Zet een alternatief klaar voor het werk dat mensen nu doen. Samenvatten, herschrijven, een shortlist maken. Wie het werk kent, weet welke tool het moet overnemen.
4. Spreek af welke gegevens nooit in een AI-tool gaan, en maak het concreet voor het werk van de gemeente: BSN, Jeugdwetdossiers, Wmo-overdrachten, cv's. In ChatGPT en persoonsgegevens bij gemeenten staat per taak wat eruit moet.
5. Leg vooraf vast hoe je een AI-datalek beoordeelt. Wie beslist of het naar de AP gaat, binnen 72 uur, en wat je doet als je de betrokkenen niet kent.

Een steekproef zoals die van Eindhoven laat zien wat er al is gebeurd. Wat ervoor ligt, is weten welke AI-tools er gebruikt worden, voordat iemand een dossier uploadt. Daar helpt Zien bij, met aantallen en soorten gevoelige gegevens, nooit wat iemand typte. Op het moment van werken krijgt een medewerker bij een tool die de organisatie niet heeft toegestaan een melding met het goedgekeurde alternatief, en krijgen gevoelige gegevens in de tekst een markering. Met de module Documenten kan de organisatie in ChatGPT en Claude ook instellen dat een bestand eerst wordt tegengehouden, zodat de medewerker het kan laten controleren en maskeren voordat de tool het ziet. Hoe dat werkt, staat bij Helpen. Voor wie zulke meldingen beoordeelt, is er AI-governance voor privacy officers.