Een bestuurder vertelde me laatst trots dat zijn organisatie "volledig Europees" was overgestapt op AI. Europese leverancier, Europees datacenter, alles afgevinkt. Toen ik vroeg wat zijn mensen deden als die ene Europese tool net te traag of te beperkt was, viel het stil.
Daar zit precies het gat. De medewerker die haast heeft, plakt zijn tekst niet in de tool waar maandenlang over is onderhandeld. Hij plakt hem in ChatGPT, omdat dat sneller is. En op dat moment staat de data niet meer in Europa, maar valt ze onder Amerikaans recht.
Digitale soevereiniteit regel je in de bestuurskamer, maar ze wordt beslist in het promptveld.
De vraag is niet waar je data staat, maar onder welk recht ze valt
We praten over soevereiniteit alsof het een vraag is over landkaarten: staan de servers in de EU of niet? Logisch, maar niet de vraag die ertoe doet. Die is: welke overheid kan jouw data juridisch opeisen? En dat hangt niet af van waar de schijf draait, maar van onder welk recht de aanbieder valt.
Dat onderscheid is de kern. Je kunt data keurig binnen Europa hosten terwijl ze toch onder een buitenlandse wet valt, alleen omdat het bedrijf erachter buitenlands is. Soevereiniteit is daarom in de eerste plaats een juridische vraag, en pas daarna een technische.
Waarom hosting de verkeerde vraag is
De Amerikaanse CLOUD Act uit 2018 verplicht Amerikaanse bedrijven om data af te geven als de Amerikaanse overheid daarom vraagt, ongeacht waar die data staat. Een server in Frankfurt verandert daar niets aan zolang het moederbedrijf in de VS zit. De jurisdictie reist mee met het bedrijf, niet met de schijf.
En precies daar botst de CLOUD Act met de AVG. Artikel 48 zegt dat een uitspraak van een buitenlandse rechter of autoriteit alleen een geldige grond is om data over te dragen als die op een internationaal verdrag berust, bijvoorbeeld een rechtshulpverdrag. Een bevel onder de CLOUD Act voldoet daar op zichzelf niet aan. Een Amerikaans bedrijf met Europese klanten kan dus tegelijk onder Amerikaans recht verplicht zijn data af te geven én dat onder de AVG niet mogen. Twee rechtsstelsels die het tegenovergestelde eisen, en jouw gegevens zitten ertussen.
Dit is geen juridische bangmakerij. In 2025 kreeg een directeur van Microsoft de vraag, onder eed, bij de Franse Senaat: kunt u garanderen dat Europese data nooit aan de Amerikaanse overheid wordt verstrekt? Het antwoord was nee. Het bedrijf moet zich aan Amerikaanse rechterlijke bevelen houden, en dat soort verzoeken komt voor.
Daarmee verschuift het hele gesprek. Europese hosting is een randvoorwaarde, geen garantie. En het ongemakkelijke is: juist op het moment dat de data vertrekt, in een promptveld, zie je niets van dit alles. Geen vlag, geen vestigingsland, geen wetsartikel. Alleen een leeg tekstvak dat vraagt waar je mee bezig bent.
De meeste AI-tools vallen onder Amerikaans recht
Kijk naar wat er dagelijks wordt gebruikt. ChatGPT van OpenAI, Copilot van Microsoft, Gemini van Google, Claude van Anthropic: allemaal Amerikaanse bedrijven. Wat erin wordt geplakt, valt onder Amerikaanse jurisdictie, met of zonder Europees datacenter. En daar komen de Amerikaanse surveillancewetten bij, met name FISA Section 702 en Executive Order 12333.
Dat is geen randverschijnsel; het is precies de reden dat Europese dataregels en Amerikaans recht al jaren botsen. Het Europese Hof verklaarde in 2020, in de zaak Schrems II, de toenmalige regeling Privacy Shield ongeldig, omdat de Amerikaanse surveillance waar die regeling ruimte voor liet, onverenigbaar was met Europese grondrechten. De opvolger, het EU-US Data Privacy Framework uit 2023, houdt doorgifte nu juridisch overeind. Maar die basis is wankel: er ligt opnieuw een zaak bij het Hof, FISA 702 wordt telkens maar kort verlengd, en het Amerikaanse toezichtsorgaan dat de afspraken moet bewaken, is uitgekleed. Twee eerdere regelingen hielden geen stand. Je gevoeligste gegevens daarop laten rusten is dus een gok op de uitkomst van een rechtszaak.
DeepSeek liet zien dat dit ook vanuit een heel andere hoek kan komen: een Chinees model dat data in China bewaart, in 2025 geblokkeerd door Italië. Maar dat is één voorbeeld van een breder principe, geen dagelijks probleem in Nederland. De vraag die hier wél elke dag speelt, is de Amerikaanse jurisdictie van de tools die iedereen al open heeft staan.
Dat Europa dit serieus neemt, blijkt uit de tegenbeweging: eind 2025 namen de lidstaten een verklaring voor Europese digitale soevereiniteit aan, en de Europese Commissie startte een aanbesteding voor een soevereine cloud. Mooi op infrastructuurniveau. Maar één keer plakken in de verkeerde tool doet al die inspanning in twee seconden teniet.
Maar Europese cloud is toch genoeg?
De terechte tegenwerping: "Wij gebruiken alleen leveranciers onder het Data Privacy Framework, of die in Europa hosten. Dit is bij ons geregeld."
Een goede stap, en de juiste richting. Maar het Framework is een juridische basis, geen soevereiniteitsgarantie, en het staat onder druk. Europese hosting onder een Amerikaans moederbedrijf haalt de CLOUD Act er niet uit. En zelfs met je contracten op orde, dek je alleen de tools die je hebt gekozen. Eén medewerker die een gratis tool op een privéaccount gebruikt, zet je hele regeling buitenspel. Shadow AI in het dagelijkse werk maakt soevereiniteit op contractniveau ongedaan. Het contract op papier is een randvoorwaarde, niet de uitkomst.
Wat je wel in eigen hand hebt
Vier stappen die de soevereiniteitsvraag terugbrengen naar waar hij wordt beantwoord.
- Weet onder welke wet elke tool valt. Waar de data staat, zegt weinig; het gaat om het land van de aanbieder en wat dat juridisch betekent.
- Kies echt soevereine opties waar het ertoe doet. Voor je gevoeligste data telt Europese zeggenschap, en Europese hosting alleen is daarvoor niet genoeg.
- Maak het zichtbaar op het moment van de prompt. Laat de medewerker zien wat gevoelig is voordat de data een ander rechtsgebied in gaat, zodat hij kan bijsturen.
- Meet waar gevoelige gegevens heen gaan. Geaggregeerd, zodat je het risico kunt aantonen zonder individuele medewerkers te volgen.
De eerste stap, weten onder welke wet elke tool valt, is lastig als je het tool voor tool moet uitzoeken. Een catalogus die het land van de leverancier naast de risicoscore zet, maakt dat iets wat je per tool echt kunt nagaan, in plaats van aannemen:
Outlook
