Grip op AI
Blog
Compliance en AI 9 min leestijd

Is AI-geletterdheid verplicht?

Ja, sinds 2 februari 2025. Wat artikel 4 van de AI-verordening na de Digital Omnibus vraagt, wat per rol past en wat er niet in staat: geen certificaat of uurnorm.

Abstracte oplopende blokken in blauwgroen
Snel antwoord

Ja. Artikel 4 van de AI-verordening geldt sinds 2 februari 2025 voor elke organisatie die AI-systemen maakt of gebruikt, ook voor een kantoor waar mensen met een chatbot werken. Sinds de Digital Omnibus van 27 juli 2026 is de plicht: maatregelen nemen om de AI-geletterdheid te ondersteunen van personeel en van anderen die namens de organisatie met AI werken. Een bepaald niveau per persoon hoeft de organisatie niet te garanderen. De wet noemt geen certificaat, geen verplichte cursus en geen aantal uren. Wat telt, is dat je per rol kunt laten zien wat je hebt gedaan.

01

Artikel 4 van de AI-verordening geldt sinds 2 februari 2025 voor iedere organisatie die AI-systemen maakt of gebruikt

02

Sinds de Digital Omnibus van juli 2026 vraagt het maatregelen die AI-geletterdheid ondersteunen, zonder een niveau per persoon te garanderen

03

Geen certificaat, geen uurnorm en geen verplichte externe training

04

Welke maatregelen passen, verschilt per rol en per context, en dat verschil leg je vast

05

De Europese Commissie en de lidstaten moeten organisaties daarbij helpen, het mkb in het bijzonder

06

De vraag of je het kunt aantonen, komt eerder van een klant, een accountant of de ondernemingsraad dan van een toezichthouder

Een directeur van een installatiebedrijf met tachtig medewerkers krijgt een mail van een opleider: AI-geletterdheid is wettelijk verplicht, de organisatie moet aantoonbaar voldoen, en dat kan met een training van twee uur inclusief certificaat. Ze stuurt de mail door naar de privacyfunctionaris met één vraag: klopt dit?

Het eerste deel klopt. Het tweede deel niet, althans niet in de vorm die de mail suggereert. Artikel 4 van de AI-verordening geldt sinds 2 februari 2025 en vraagt organisaties om maatregelen te nemen die de AI-geletterdheid ondersteunen van de mensen die namens hen met AI-systemen werken. Een training, een certificaat of een aantal uren staat er niet in. En sinds de zomer van 2026 staat er zelfs uitdrukkelijk dat de organisatie bij niemand een bepaald niveau hoeft te garanderen.

Wat staat er sinds de Digital Omnibus in artikel 4?

De Digital Omnibus voor AI is sinds 27 juli 2026 van kracht en heeft artikel 4 herschreven. Het artikel heeft nu drie leden. In eigen woorden:

  1. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen bij hun personeel en bij anderen die namens hen met AI-systemen werken. Ze houden daarbij rekening met de technische kennis, ervaring en opleiding van die mensen, met de context van het gebruik en met de mensen op wie de systemen worden toegepast. De plicht vraagt niet dat ze bij iemand een bepaald niveau van AI-geletterdheid garanderen.
  2. De Europese Commissie en de lidstaten ondersteunen organisaties bij die plicht, het mkb in het bijzonder. De Commissie publiceert daarvoor praktijkvoorbeelden.
  3. De AI-board, waarin de lidstaten zitten, stelt aanbevelingen op, met gemeenschappelijke doelen, om de Commissie en de lidstaten daarbij te helpen.

De oude tekst was strenger. Daar stond dat organisaties zoveel als in hun vermogen ligt moesten zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid. Dat woord "toereikend" is weg, en daarmee de vraag of iedereen in de organisatie genoeg weet. Wat bleef: de plicht zelf, voor iedereen die AI maakt of gebruikt, en de omstandigheden waar je rekening mee houdt. Wat de omnibus verder veranderde, staat in de tijdlijn van de AI-verordening na de Digital Omnibus.

De bijgewerkte tekst staat in artikel 4 op de AI Act Service Desk van de Europese Commissie, gebaseerd op de geconsolideerde versie van 27 juli 2026. Gecontroleerd op 29 oktober 2026.

Voor wie geldt het?

Voor wie AI-systemen maakt en voor wie ze onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt. Die tweede groep is groter dan je zou denken. Een ziekenhuis met een triagesysteem is gebruiksverantwoordelijke, maar een kantoor waar mensen met een chatbot een offerte of verslag schrijven ook. En "namens hen" strekt zich uit tot inhuurkrachten en leveranciers die met de systemen van de organisatie werken. Wat de AI-verordening verder van een werkgever vraagt, lees je in ons artikel voor werkgevers over de AI-verordening.

Het installatiebedrijf valt er dus onder, met de dertig mensen die Copilot gebruiken voor mails en de vijf op kantoor die offertes met een chatbot voorbereiden. Niet omdat het bedrijf AI bouwt, maar omdat het AI gebruikt.

Wat is er niet verplicht?

De mail van de opleider haalt door elkaar wat de wet vraagt en wat een opleider verkoopt. Op een rij:

Wat vaak wordt gedachtWat er staat
Iedereen moet een cursus volgenMaatregelen nemen die AI-geletterdheid ondersteunen, afgestemd op rol en context; een cursus is één mogelijke maatregel
Er hoort een certificaat bijGeen certificaat, geen formele toets en geen verplichte externe training
Er geldt een minimumaantal urenGeen uurnorm
Iedereen moet een bepaald niveau halenSinds juli 2026 staat er uitdrukkelijk dat je bij niemand een niveau hoeft te garanderen
Eén training voor de hele organisatie is genoegWelke maatregel past, verschilt per rol; wat voor de een genoeg is, is voor de ander te weinig
Het gaat om kunnen programmerenHet gaat erom dat je weet wat je gebruikt, wat het niet kan en wanneer je een uitkomst niet zomaar overneemt

De Europese Commissie schrijft in de veelgestelde vragen op de AI Act Service Desk dat er geen verplichting is tot externe training of externe certificering. Gecontroleerd op 29 oktober 2026. Ons artikel over AI-geletterdheid in 2026 gaat dieper in op wat de Commissie eerder over artikel 4 schreef.

Wat moeten mensen per rol weten?

Het woord "toereikend" staat niet meer in de wet, maar de vraag erachter blijft de goede: wat heeft iemand nodig om in de eigen rol AI met kennis van zaken te gebruiken? Voor de meeste mensen komt dat neer op drie dingen: welke tools de organisatie heeft toegestaan en waar je dat nakijkt, welke gegevens niet in een prompt horen en dat een antwoord van een AI-tool een concept is dat je controleert. Wie AI inzet bij besluiten over mensen, bij werving of klantacceptatie bijvoorbeeld, moet meer weten: hoe het systeem tot een uitkomst komt en wanneer afwijken nodig is. Wie tools beoordeelt of inkoopt, heeft weer iets anders nodig.

Precies dat verschil per rol legt de organisatie vast. Niet "wij hebben getraind", maar "deze groep moest dit weten, dit hebben we ervoor gedaan en dit is er per tool besloten". De wet vraagt niet om zo'n overzicht, maar zonder overzicht kun je niet laten zien dat je maatregelen hebt genomen. Welke groepen een gewone organisatie heeft en wat elke groep nodig heeft, lees je in ons artikel over de vraag of iedere medewerker een AI-training moet volgen.

Wie ziet erop toe?

Sinds 2 augustus 2026 wordt de AI-verordening gehandhaafd. De verordening koppelt geen eigen boete aan artikel 4; welke sanctie erop staat, regelen de lidstaten zelf. In Nederland gebeurt dat in de Uitvoeringswet AI-verordening. Het voorstel daarvoor was van 20 april tot 1 juni 2026 in internetconsultatie en ligt nog niet definitief vast. Gecontroleerd op 29 oktober 2026. Wie precies toeziet op artikel 4 en met welke bevoegdheden, staat dus nog open. Dat is geen reden om te wachten, wel een reden om in het eigen beleid geen zekerheden op te schrijven die er nog niet zijn.

De vraag "kun je het aantonen?" komt in de praktijk zelden het eerst van een toezichthouder. Ze komt van een klant in een aanbesteding, van de accountant, van de ondernemingsraad of na een datalek waarbij een medewerker een dossier in een chatbot heeft geplakt. Wat je dan op tafel legt, en waarom een presentielijst daar niet genoeg voor is, staat in ons artikel over hoe je AI-geletterdheid aantoont.

Hoe ziet dat eruit bij het installatiebedrijf?

De privacyfunctionaris schrijft terug: verplicht ja, in deze vorm nee. Ze stelt iets anders voor. Een kwartier in het werkoverleg voor iedereen die Copilot gebruikt, met de drie basisregels. Een korte instructie voor de vijf offertemakers over wat er wel en niet uit klantdossiers in een prompt mag. En een register met het besluit per tool, zodat mensen het kunnen nakijken als ze twijfelen.

Bij het opstellen van dat register blijkt uit een inventarisatie dat naast Copilot ook ChatGPT, Perplexity en een transcriptietool voor vergaderingen in gebruik zijn. Over de transcriptietool is nooit besloten. Dat is geen incident en ook geen bewijs dat de uitleg zinloos is. Het laat zien dat een training één moment is, en dat het besluit van de organisatie er ook moet zijn op het moment dat iemand een tool opent die er op de trainingsdag nog niet was.

AI-register
ToegestaanIn beoordelingNiet toegestaanAlle tools
Zoek op tool, leverancier, domein of oude naam…
1.012 tools
DeepSeek
Kritiek · 90/100
Niet toegestaan
Otter.aiNieuw
Hoog · 68/100
Nog geen besluit
Grok
Hoog · 67/100
Niet toegestaan
ChatGPT
Hoog · 62/100
Toegestaan
Perplexity
Middel · 55/100
Nog geen besluit
HeyGen
Middel · 53/100
Nog geen besluit

Elke tool, beoordeeld op risico

Meer dan 1.000 AI-tools, elk met een risiconiveau van Laag tot Kritiek. Niets is vooraf goedgekeurd of geblokkeerd: dat gebeurt pas als iemand een besluit neemt.

Meer over AI Governance

BeeSensible koppelt een catalogus van AI-tools aan het gebruik dat het in de organisatie ziet. De organisatie bepaalt per tool de status in een AI-register, en alles begint op "Nog geen besluit". Wie in de browser een tool opent die de organisatie beperkt heeft toegestaan of niet heeft toegestaan, krijgt een melding met de voorwaarde of met het alternatief. De cijfers over hoe die meldingen landen, bevatten geen gebruikers-id. Welke tools er in gebruik zijn, zie je op de pagina over AI-tools; meer over dit onderwerp vind je bij AI-governance.

De mail van de opleider gaat niet de prullenbak in, maar krijgt een andere vraag terug: niet "krijgen we een certificaat?", maar "wat weten onze mensen straks per rol, en hoe vinden ze het besluit terug op het moment dat ze een tool openen?".

FAQ

Veelgestelde vragen

Sinds wanneer is AI-geletterdheid verplicht?

Sinds 2 februari 2025. Op die datum werden de eerste onderdelen van de AI-verordening van toepassing, waaronder artikel 4 over AI-geletterdheid en artikel 5 over de verboden praktijken. Sinds 27 juli 2026 geldt artikel 4 in de vorm die de Digital Omnibus eraan gaf. Het grootste deel van de rest van de verordening volgde op 2 augustus 2026; de verplichtingen voor hoogrisicosystemen zijn verschoven naar december 2027 en augustus 2028.

Wat heeft de Digital Omnibus aan artikel 4 veranderd?

De oude tekst vroeg organisaties om zoveel mogelijk te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid. De nieuwe tekst vraagt maatregelen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen, en zegt erbij dat de organisatie bij niemand een bepaald niveau hoeft te garanderen. Nieuw is ook dat de Europese Commissie en de lidstaten organisaties moeten ondersteunen, en dat de Commissie praktijkvoorbeelden publiceert. De plicht zelf bleef bestaan.

Moet iedere medewerker een AI-cursus met certificaat volgen?

Nee. De AI-verordening noemt geen cursus, certificaat, toets of aantal uren. De Europese Commissie schrijft op de AI Act Service Desk dat er geen verplichting is tot externe training of externe certificering. Een training kan een goede maatregel zijn, maar de wet schrijft de vorm niet voor.

Geldt artikel 4 ook voor een klein bedrijf dat alleen ChatGPT gebruikt?

Ja. De bepaling richt zich tot aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, en een organisatie waar medewerkers voor hun werk een chatbot gebruiken, is een gebruiksverantwoordelijke. Welke maatregelen passen, verschilt wel tussen een klein kantoor en een ziekenhuis dat AI inzet bij triage. Sinds juli 2026 moeten de Commissie en de lidstaten organisaties hierbij ondersteunen, met name het mkb.

Moet je een bepaald niveau van AI-geletterdheid garanderen?

Nee. Sinds de Digital Omnibus staat in artikel 4 uitdrukkelijk dat de plicht niet vraagt om bij een persoon een bepaald niveau te garanderen. Wat de organisatie wel moet doen, is maatregelen nemen en daarbij rekening houden met de kennis, ervaring en opleiding van de mensen, met de context van het gebruik en met de mensen op wie de systemen worden toegepast. Wat dat per rol betekent, bepaalt de organisatie zelf.

Wat gebeurt er als een organisatie niets doet aan AI-geletterdheid?

De verordening zelf koppelt geen eigen boete aan artikel 4; de lidstaten regelen de sancties in nationale wetgeving, en in Nederland ligt de Uitvoeringswet AI-verordening nog niet definitief vast. De vraag of je het kunt aantonen, komt in de praktijk eerder van een klant in een aanbesteding, de accountant of de ondernemingsraad, of na een datalek waarbij iemand een dossier in een chatbot plakte.

Portret van Rens Timmermans van BeeSensible

Liever iemand die het laat zien?

Rens, BeeSensible

Ik geef je graag een rondleiding van twintig minuten. Laat je gegevens achter, dan zoek ik een moment dat jou uitkomt. Bellen of mailen mag natuurlijk ook.

Liever eerst even overleggen?

Wil je een live demo, of een offerte voor 100+ gebruikers? Laat je gegevens achter, dan nemen we binnen één werkdag contact op.